ez kim, tu kim, ew kim; çima li koreya başûr ewqas kim hene?

koreyiyan (hem başûrî hem bakûrî) gava navê xwe dibêjin (yan dinîvîsin) sifte paşnavê xwe paşê navê xwe dibêjin. mesela “kim ki-duk”. li wir kim paşnav e.

bi sedan salan malbatên wan ew paşnavana bikar anîne. hinek ji wan tenê ên silaleyekê ne. meriv dizane ji kijan deverê ne. lê paşnavên wek kim hema hema li hemû bajaran heye. jixwe, li koreyê, ji 5 kesan 1 kes zêdetir kim e.

orîjîna kim-an ji 3 deveran tê. gava rastê kesekê bi paşnavê kim tên dipirsin ka tu kim-ê kî deverê yî. kim ê bajarê gimhae’ê, kim ê bajarê gyeongjû, kim ê bajarê gwangsan, hwd.

ji xendê kim ew jî pir in; lee, park, jung û choi. li wan paşnavan hinek li çînê jî hene mesela “li”.

di nav paşnavên koreyiyan de ya herî karîzmatîk ew e; 백. bi tîpên latînî wek baek dinîvîsin lê ew wek “beg” a kurdî te gotin. lowma pir kêfa min jê tê.

komorebi

di zimanên koreyî, japonî û çinî de hin peyvên pir şirîn hene. yek ji wan ku kêfa min jê tê jî ew e; komorebi

komorebi peyveke japonî ye. wateya wê ew e ku ronahiya rojê ji nav pel û şaxên daran derbas dibe û li erdê an li dorê dibe ronahiyek nerm û bedew. ev peyv tenê dîmenek xwezayê nîşan nade, lê hesteke aramî, nazikî û bedewiya demeke kurt jî di xwe de digire. bi kurtî, komorebi ew e: roj + dar + siya + hesta aramiyê.

mînak: “ez di bin daran de rûniştim, komorebi li ser erdê difirikî.”

dimenek wiha ye;

li ser medya kitabevi û pirtûka meşa kîso

salên 2004~2013 ez li stenbolê bûm. cara yekem weke xwendekar ez hatibûm wê bajarê. mekteba me li taksimê li kêleka gezi parki’yê bû.

ji ber ku beşa min avahisazî (mîmarî) bû her ku firsend çêdibû ez dadiketim zikaka îstîklalê û ew avahiyên qedîm digeriyam.

erê ji malbatek kurd û bi zimanê kurmancî mezin bibûm lê heta sala davî ya zaningehê zêde eleqeya min bi kurdî û kurdbûnê tinne bû.

disa rojekê daketim îstiklalê. armanca min ji galatasarayê ber bi tunelê herim. li wêr dêra st. antuanê bigerim. herwiha wê çaxê min li ser endûlûsê lekolîn dikir. min bihîstîbû ku li hember st antuanê pasajek bi navê elhamrayê heye. min got wê rojê herdûyan bigerim.

paşê st antuanê li hember ji deriyekî mezin derbasê nav elhamrayê bûm çend dikanên çekan (libas) hebûn. min çend wêneyên avahiyê ji hindûr we kişandin êdî dikir ku derkevim herim, li koşeyê pirtûfiroşekê bala min kişand. pirtûkek kurdî li camê xûya dikir… bê hemdî ketim hûndir…

haya min ji medya kitabeviyê û xwediyê wê kek saleh (selahattin bulut) wisa çêbû…

wê rojê nivîskarek kurd jî li medya kitabevîyê hebû; receb dildar. min nas nedikir. pirtûka xwe bo min îmze kir.

neyse êdî her ku diçim stenbolê riya min dikeve medya kitabevîyê jî. îsal jî çûm. çûm dikana wan a teze. kek saleh bi xwe jî li wêr bû. ji bo min çay amade kir. me hebekê qeziyên xwe kirin. got me pirtûka medya kitabevî çêkiriye. ji bo ku ew kêfxweş be min ew pîrtûk jî digel çend pirtûkên ku min hilbijartibûn kirî. lê zêde bendewariyek min tinne bû. navê pirtûkê: meşa kîso – çîroka medya kitabevi

lê ew pîrtûkek pir serkeftî derket. bi rehetî dikarim bêjim ew pirtûka herî xweş a min wan demên davî xwendiye.

• pirtûk ji beşa çîroka kek saleh ku ew pirtûkfiroş avakiriye weke rojnivîsk despêdike. behsa zikak, tax û avahiyên stenbolê jî gelek hene.
• di pirtûkê de behsa çîrokên kesên cûrbecûr jhene. mesela gava ez li zeningehê bûm, li stenbolê. wê çaxê keçikeka fransî bi min têkilî çêkiribû. em li istiklalê li cafeyekê me hewdû dîtibû..behsa zimanê kurdî û meseleyên cûrbecûr kiribû. îşte di vê pirtûkê de ez rastê wê keçikê hatim. elisa couvert.
• wêneyên rewşenbîrên kurdan ku riya wan ji medya kitabeviyê derbas bûyî jî di nav beşên pirtûkê de hene.
• di beşa davî jî nivîsên li ser medya kitabeviyê hatine nivîsîn hene. ji rojnameyan, ji blogan, ji malpêrên weşanxaneyan… bi dehan nivîs li ser medya kitabeviyê hatine parve kriin. di pirtûkê de ew hemû hatine top kirin û ên ne kurdî hatine wergerandine kurdî.

li ser kitêba ‘yılanı öldürseler’ (*)

(*) mar dive be kuştin.

demek berê hevaleka min a koreyî behsa pirtûkeka yaşar kemal kiribû. navê pirtûkê yılanı öldürseler e. gotibû wergera pirtûkê bi koreyî jî sala 2005’an de çêbûye. 독사를 죽였어야 했는데. min gelek kitebên yaşar kemal xwandibûn lê min ew nexwandibû. lowma merax kir û îro xwand. weke hemû pîrtûkên yaşar kemal disa meriv çukurovayê di mejiyê xwe de zaf his dike. ew gund û deverên qozan û torosan di hişê meriv de bi teswîrên yaşar kemal we cih digirin.

fîlma romanê jî heye. sala 1981ê ji aliyê turkan şoray we hatiye çêkirin.

çend salan berê elif şafak bi navê iskender pirtûkek nivîsîbû. xûya dike ku elif şafak di tesîra wê pirtûkê de maye. herwiha tesvîrên gundiyên vê romanê labîrenta cinan a hesenê metê hanî bîra min.

di romanê de yaşar kemal çend karakterên kurd jî çêkirine. kürt lokantacı, kürt hekim, yiğit ve mert alevi kürt köylüleri. herwiha yaşar kemal behsa kurdên lek jî kiriye. ew bi min xweş hat.

“öcünü gidin de abbas’ın kardeşlerinden akrabalarından alın. beni buldunuz benden alacaksınız kardeşinizin öcünü öyle mi? korkarsınız leklerden de, öyle değil mi? leklere yaklaşmaya ödünüz kopar değil mi? kardeşinizi ben öldürmedim. kardeşinizi abbas öldürdü, üstelik de avradını kaçırdı…”

di arşîvên osmaniyan de behsa kurdên lek li devera edeneyê pir hatiye kirin. îro pirraniya wan asîmîle bûne û wenda bûne. balkêş e ku hê jî peyva lek te bikar anîn.

beriya vê postê bidawî kim werin em strana arzu gorucu ya yılanı oldurseler gûhdar kin.

ak taşı kaldırsalar
leyli de yar, loylu da yar
loy loy loy
yılanı öldürseler
a leylim nenni de, kınalım nenni de, belalım nenni de nenni
yılanı öldülseler
a leylim nenni de, kınalım nenni de, belalım nenni de nenni

2 heb wêneyên mirovên qeşeng: mehmed uzun, orhan pamuk, yaşar kemal, zulfu livaneli, ahmet altan

2 heb wêne. 2 dimenên dîrokî.

ya yekem; orhan pamuk, yaşar kemal û zulfu livaneli bo seyr kirina doza mehmed uzun li dadgehê ne. bi xemgînî û bi endîşe dozê teqîb dikin. sal 2001 e. xwezî mehmed uzun bi xwe jî di vê fotoyê de hebûya.

ya dûyem ji sala 1999’an e; vê ca ahmet altan jî heye. û mehmed uzun jî di wêne de xanê dike. 5 merivên qedirbilind. ji bo konferansekê li stenbolê hatine ba hew. çi wêneyek xweşik.

el condor pasa; dengek ji başûrê amerîkayê

gotina el condor pasa bi zimanê spanî te vateya “condor derbas dibe”. condor navê teyrekê ye û azadiyê nîşan dike. ew muzîkeka welatê perû ye. lê li hemû dinyayê belav bûye. bi taybetî versîyona di albûma simon & garfunkel a bi navê bridge over troubled water pir navdar e. ew albûm sala 1970’an de hatiye çêkirin.

gava sifte çûbûm koreya başûr gelek caran min di radyoyên texsiciyan de ew bihîstîbû. pir kêfa min jê hatibû. texsiciyên koreya başûr pirranî 60-70 salî ne. xûya dike ku gava ew albûma simon & garfunkel derketiye li koreya başûr jî pir popûler bûye.

gotinên stranê;

i’d rather be a sparrow than a snail
yes, i would
if i could
i surely would

i’d rather be a hammer than a nail
yes, i would
if i only could
i surely would

away, i’d rather sail away
like a swan that’s here and gone
a man gets tied up to the ground
he gives the world its saddest sound
its saddest sound

i’d rather be a forest than a street
yes, i would
if i could
i surely would

i’d rather feel the earth beneath my feet
yes, i would
if i only could
i surely would

trenda bikaranîna ai ji bo afirandina wêneyan bi şêweya studio ghibli

ev yek çend roj in li hemû dinyayê bûye trend.  di nav  dixwazin hesta nostaljîk û xeyalî ya animasyona Ghibli bigirin de populer bûye. Herkes dikare êdî bi amûrên wek midjourney, stable diffusion DALL-E ya openai dîmenan bi wê avayê çêbikin.


sifte pir kêfa min jê hat. şopînerên min ên x’ê jî dîtin min jî djmenek ji fîlma yilmaz guney bi wê avayî parwe kiribû. 

https://x.com/cinorek/status/1907012248716890504?t=Gt_ioekVnfzoU-CRJotDOw&s=19

lê êdî mêze dikim herkes çêdike. gava tiştek wisa pir belav bû êdî tahma xwe namine.

evîndarên fîlmên ghibli jî jixwe pir hêrs bûne.
https://x.com/TSoS_/status/1905288495377060270?t=-Pyq7-OPb6aASZARMo-K9w&s=19

you will never be able to replicate ghibli, no matter how “good” you think your ai generated trash looks, for it fundamentally lacks all that makes a shot great; emotion, depth, the heart and soul only visible in the labour of an artist who wanted to create *this* specific frame.

(hûn ê tu cara nikarin ghibli dubare bikin, çiqas hûn bifikirin ku çopa we ya bi ai çêkirî “baş” xuya dike jî, ji ber ku bingehîn hemû tiştên ku wêneyekê mezin dikin kêm e; hest, kûrahî, dil û ruh ku tenê di xebata hunermendekî de tê dîtin ku dixwest vê çarçoveya taybet biafirîne.)

being john malkovich (bûyina john malkovîç)

sala çûnî min fîlmek seyr kiribû li wir jî behsa wê kiribû; her (2013). ez bi tesadûfî rastê fîlmeka din a derhênerê wê fîlmê hatim.

li ser youtubeê kurtevidyoyek derketibû pêşiya min. behsa dimenek ji wê fîlmê dikir. ofîseka bilindiya xwe qasê niv-tayî ye. floor 7: 1/2.

neyse min merax kir xaniyek wisa çawa dibe û min fîlm giştkî seyr kir. min pir kê jê girt. fîlmeka sala 1999’an de hatiye çêkirin.

ev fîlm behsa kesekî bi navê craig schwartz dike, ku kuklevanekî bê kar e û di avahiyeke nîv-rehê 7 û nîvan de dest bi karekî dike. li wir, ew deriyekî veşartî dibîne ku mirov pê digihêje hişê aktorê navdar john malkovich (ku rola xwe ya rastîn dilîze).

craig bi hevjîna xwe lotte (cameron diaz) û hevkara xwe ya nû maxine (catherine keener) re dest bi firotin û kontrolkirina vê deriyê dike. ev dibe sedema şilovaniyek civakî, felsefî û seksî ku têgeha nasnameya mirov û hişmendiyê dixe ber pirsê.

“hişmend bûn laneteke mezin e ji ber ku ez difikirim, hest dikim, êşê dikişînim. li hember vê, tenê tiştê ku ez dixwazim ev e ku di karê xwe de pêşketinê bikim, lê ew destûrê nadin min, ji ber ku ez ji wan çêtir im.” (craig schwartz di destpêka filmê de li ser hişmendiyê ji meymûnê re dibêje)

min ji wî derhênerê (spike jonze) pir hez kir. lê zêde fîlmên xwe ên drêj tinnûn. tenê 4 heb in.

fîlmeka xwe ya bi navê “i am here” li ser youtubeê ye. ew jî por baş e.
hin ji we re lînk;
https://youtu.be/6OY1EXZt4ok?si=6WVAGHa7EmmWYmtW

seyrkirina filmên wî ji aliyê mîmarî û bajarvaniyê ve jî gelek kêfxweş e.


cînorekhêzên heja! we çi fîlm seyr kir wan demên dawî de?

girava kirêtê, paradoksa epîmenîdes û sirgûna bedirxaniyan

cinorekhêzên delal,
îro ezê li we re qala welatekê ku ez pir dixwazim herim bo gerê bikim. ew giravek e. girava krêtê. herwiha ez ê behsa pradakseka ku çiroka xwe ji girava krêtê girtî bikim.

sifte werin em behsa paradoksê bikin. 

paradoksa epîmenîdes, ku wek paradoksa derewkerê krêtî jî tê zanîn, ji gotina “hemû krêtî derewker in” peyda dibe. epîmenîdes bi xwe krêtî bû û ev gotin ji wî tê. ev yek nakokiyeke mantiqî çêdike: eger gotina wî rast be, hingê ew bi xwe jî (ji ber ku krêtî ye) derewan dike û ev jî gotinê şaş dike. lê eger gotin şaş be, wê demê ne hemû krêtî derewker in û ev jî dibe sedem ku gotina wî rast be.

niha em hebekê jî behsa girava krêtê bikin.

girav a herî mezin a yewananistanê ye.
krêt ne tenê giravek e, ew cihê çîroka zorbayê yewnanî ye. nîkos kazantzakîs ev çîrok li vir nivîsî û anthony quinn di fîlmê de bû zorba. we ew fîlma seyr kiriye. fîlma ku dîyaloga hanê di navbera zorba û mirovê xwendî de derbas dibe;

• heylo mirovê xwendî! çima ciwan dimirin? çima mirov dimirin? ji min re bibêje.
• ez nizanim.
• ew hemû pirtûkên te çi kar dikin? eger ew vê ji te re nabêjin, ew çi dibêjin?

ez li çand û mûzîka krêtê jî pir hez dikim. mûzîka wan jî wek ya behra reş e – geh kûr û xemgîn e, geh şad û geş e. dema mirov li vir sirtozayê (sirtaki) dibîne, dibêje qey li trabzonê ye – aheng û reqsa wan gelek nêzîkî hev in.

li krêtê cih û avahiyên girîng ên dirokî jî pir in. ya herî navdar knossos e.

li knossos, mirov dikare li ser dîwaran wêneyên reqs û mûzîkê yên beriya 4000 salan bibîne. ev nîşan dide ku ev çand çiqas kevn e.

berê vê nivîsê biqedînim dive behsa tiştek din bikim. gava behsa girava krêtê bû lazim e em qala mîr bedirxan beg jî bikin.

di sala 1847’an de mîr bedirxan beg û derdora 250 endamên malbata wî û alîkarên wî bi hev re sirgûnî girava krêtê bûn. li wê giravê, li keleha Kandiyê, ew neçar man ku di qadeke teng de wek girtiyekî bijîn.

li ser girava krêtê û sirgûna bedirxaniyan fîlmek hebûya çi baş dibû.

kîjan dê xirabtir be – jiyana wek cinawir, an mirina wek mirovekî baş?

silav şopinerên ezîz, îro ez dixwazim der barê fîlmek ku min wan demên dawî seyr kiriye û berhemek hunerî ya ku ez jê hez dikim de biaxivim.

fîlma ku ez ê behsê bikim ew e: shutter island. fîlmeka 2010an e ku ji aliyê martin scorsese ve hatiye kişandin. leonardo dicaprio rola teddy daniels, marşalê dewletên yekbûyî yên amerîkayê dilîze. teddy diçe bo lêkolîna wendabûna nexweşekî li nexweşxaneya ashecliffe ya ji bo nexweşên dînên sûcdar. ez ê dê zêde spoylerê nedim lê fîlm bi hemû hûrguliyan ve balkêş xuya dike. min du caran temaşe kir. her carê min hin hûrguliyên nû dîtin.

‘kîjan dê xirabtir be – jiyana wek canewer, an mirina wek mirovekî baş?’

teddy vê pirsa dilêş li dawiyê dipirse, ku têkoşîna kûr a fîlm a bi rastî û nasnameya xwe re eşkere dike. çiqas ku ew di dozê de kûr dibe, tişt ewqas tevlihev û xemgîn dibin.

herwiha referansa ‘the kiss’ di fîlmê de xweş bû. ‘the kiss’ tabloyeke navdar e ku ji aliyê gustav klimt ve di navbera 1907-1908’an de hatiye çêkirin. du kesan nîşan dide ku hev hembêz dikin, bi nexşên zêrîn ên xweşik ve pêçayî ne. tablo bû yek ji berhemên klimt ên herî hezkirî û şêwaza wî ya yekane ya tevlihevkirina pelê zêrîn bi rengên dewlemend û şêweyên geometrîk re nîşan dide.

di sahneyeke shutter island de wiha xuya dike wek di wêneya jêr de;

ev hûrguliya biçûk ji ya ku di destpêkê de xuya dike watedartir e – bi çîroka evîn û windakirina teddy re girêdayî ye, ku sahne ji bo temaşevanên ku vê dibînin hêzdartir dike.

kûçikê îtamar û hişê çêkirî: ji bo vejîna zimanan

min demek berê romanek xwend. çîroka romanê li ser malbeteka cihû ye. navê romanê ‘here i am’ (ez li wir im). ji aliyê jonathan safran foer we hatiye nivîsin. di wê romanê de behsa îtamar lavê elîezer ben-yehuda jî hatiye kirin. min merax kir hebekê din li ser wî kesê lekolîn kir.

elîezer ben-yehuda (1858-1922) zilamekî cihû yê lîtwanî bû û di vejandina zimanê îbranî ya modern de kesekî pir girîng bû. wî xwe da ser wê yekê ku îbranî, ku di wê demê de tenê wek zimanê olî dihate bikaranîn, bike zimanê rojane yê axaftinê. wî ferhengeke îbranî ya modern amade kir û kurê xwe îtamar wek yekemîn zarokê ku bi zimanê îbranî wek zimanê zikmakî mezin bû, xwedî kir. ben-yehuda gelek peyvên nû ji bo îbraniya modern afirand û îro ew wek “bavê îbraniya modern” tê naskirin.

zimanekî ku ber bi windabûnê ve diçe dîsa dikare were vejîn. li îbranî bifikirin, kesê ku wê wek zimanê zikmakî biaxive nemabû. lê dîsa jî mirovekî îdealîst bi navê ben-yehuda derket û got ez ê kurê xwe bi îbranî mezin bikim. û piştî zêdetirî hezar salan, îbranî bi saya wî ji xweliyê rabû.

kurê ben-yehuda îtamar, piştî zêdetirî hezar salan yekemîn kesê ku îbranî wek zimanê zikmakî diaxivî bû. destûr nedan ku ew tu zimanên din bibihîze an jî biaxive. carekê bavê wî li dayika îtamar xeyidî ji ber ku wê lorikeke rûsî gotibû. dê û bavên wî destûr nedidan ku ew bi zarokên din re bilîze – tu kesî ji wan îbranî nediaxivî – lê ji bo tenêtiya wî, wan kûçikek da wî ku navê wî maher bû, ku di îbranî de tê wateya ‘zû’. bi vî awayî, cara yekem cihûyekî modern bi îbranî henekeke qirêj kir, cara yekem bi îbranî got here bimre, cara yekem bi îbranî nivîsa dadgehê nivîsî, cara yekem bi îbranî peyvên ku mebest nekir qîriya, cara yekem bi îbranî ji kêfê nalîn, ev tişt hemû pê re çêbûn.

dive em zimanê vejÎna zimanê îbranî bo zimanên din ên rewşa wan xirab e bigirin. minak bo lazî, yan kurdiya şêxbizeynî. îro digel hemû rewşên neyînî hîn bi sedan kes hene ku bi lazî diaxivin. bi nêrîneke erênî ev ziman dikare dîsa were vejandin. bi alîkariya hişê çêkirî ev dikare were bidestxistin. hişê çêkirî berevajî kûçikê îtamar, dikare bi lazî biaxive û alîkariya vê pêvajoyê bike. mesela îro hişê çêkirî di her sê zaravayên kurdî de – kurmancî, zazakî û soranî – encamên baş dide. bi taybetî ji bo kurmancî û soranî mirov dikare bi karanîna bernameyên hişê çêkirî hemû axaftinên rojane bi awayekî xwezayî bike. bi hinekî hewildanê ev yek dikare ji bo lazî jî pêk were. eger ev qonax were derbazkirin, ziman ji windabûnê xilas dibe.

li ser peyva ‘mewalî’

mewalî (موالي) di dîroka îslamê ya destpêkê de navek bû ku ji bo kesên ne-ereb ên ku bûbûn misilman dihat bikaranîn. bi taybetî di serdema xîlafeta emewî de ev peyv dihat bikaranîn. ev kes bi piranî fars, tirk, kurd û gelên din ên ne-ereb bûn ku bibûn misilman, lê ne beşek ji sîstema eşîrên ereban bûn.

di destpêkê de, wateya vê peyvê “xizmetkar” an “kesê azadkirî” bû û têkiliyeke patronajê nîşan dida. her çiqas mewalî ji aliyê olî ve endamên temam ên civaka misilman bûn jî, di serdema emewiyan de bi gelemperî rastî cudakariya civakî û siyasî dihatin. di vê serdemê de, mewalî mecbûr bûn bacên taybet bidin û gelek mafên wan ên civakî û siyasî hatibûn sînorkirin.

siyaseta emewiyan a li hember mewaliyan, nîşaneya helwesteke nijadperest bû. emewiyan digotin ku ji xeynî ereban, bi taybetî erebên qureyşî, îmamet û rêvebiriya dewletê nabe. ev helwest bû sedema nerazîbûneke mezin di nav civakên ne-ereb de û bû yek ji sedemên sereke yên têkçûna dewleta emewiyan.

dema ebbasiyan dest bi desthilatdariyê kir, rewşa mewaliyan dest bi başbûnê kir. ebbasiyan, berevajî emewiyan, girîngiyeke mezin dan çanda îranî û gelên ne-ereb. di vê serdemê de gelek zanyar, wezîr û rêvebirên mewalî derketin pêş. ev guhertin bû sedema pêşketina çandî û zanistî ya mezin di dîroka îslamê de.

rewşa mewaliyan û cudakariya li hember wan di serdema emewiyan de, bandoreke mezin li ser pêşeroja cîhana îslamê kir. ev rewş bû sedema:

• tevgerên siyasî û civakî yên girîng
• pêşketina tevgerên şûûbiye (tevgerên ku wekheviya hemû neteweyên misilman diparast)
• zêdebûna pirsgirêkên di navbera gelên misilman de
• pêşketina çandeke îslamî ya pirneteweyî di serdema ebasiyan de

îro jî, mijarên têkildarî wekheviya di nav gelên misilman de û pirsgirêkên nijadperestiyê di cîhana îslamê de hê jî bandora xwe didomînin. serpêhatiya mewaliyan derseke girîng e ji bo têgihiştina van pirsgirêkan û girîngiya wekheviyê di civaka misilmanan de.

3 fîlmên bijare ji fîlmên min sala çûyî seyr kirine

di despêka sala 2024’an de armanceka min hebû ku di mehê de 2 heb fîlm seyr bikim, 2 heb pîrtûk bixwînim, hwd. kem zêde ez gihiştim armanca xwe. di vê nivîsa de, ezê behsa sê fîlmên ku min sala çûyî seyr kir û herî zêde bandor li min kirin, bikim.

her (2013): çîroka evîndariya di navbera theodor û sistemeke hişê çêkirî (samantha) de ye. derhêner spike jonze bi rengên germ û bi atmosfereke xemgîn vê serpêhatiyê pêşkêş dike. joaquin phoenix di rola xwe de pir serkeftî ye û dengê scarlett johansson (wek samantha) dibe yek ji karekterên herî bibandor ên fîlmê.

di saleke ku em pir li ser sepanên wek chatgpt û hişê çêkirî axivin, dîtina vî fîlmî bêhtir watedar bû.

gattaca (1997):

fîlm di pêşerojeke genetîkî-totalîter de derbas dibe. vincent freeman (ku ji dayik û bavê xwe bê mudaxeleya genetîkî çêbûye û ji ber vê yekê wek “ne-derbasbar” tê dîtin) dixwaze bibe astronot. lê belê pergala civakê destûrê nade kesên wek wî ku xewnên xwe pêk bînin. vincent bi dizî nasnameya kesekî ku ji aliyê genetîkî ve “bêqusûr” e digire û dest bi têkoşîneke mezin dike. ev fîlm rexneya civakeke ku li ser “pakiya” genetîkî ava bûye dike û nîşan dide ku îradeya mirov ji genetîka wî girîngtir e. andrew niccol fîlm di atmosfereke modernîst û minimalist de kişandiye ku ev yek jî pêşerojeke steril û bêhis nîşan dide.

ew fîlm xeylek wext bû di lîsteya fîlmên ku min dixwast seyr bikim. axir sala 2024an de min ew seyr kir. û ew bû ji yek fîlmên herî zêde min hezkir. dibe ku çend varên din seyr bikim.

il postino (1994): li giraveke îtalyanî, postvanekî sade (massimo troisi) bi helbestvanê navdar pablo neruda (philippe noiret) re dibe heval. di vê hevaletiyê de, postvan hem fêrî helbestan dibe, hem jî fêr dibe ka çawa dikare hestên xwe bi gotinên xweşik îfade bike. fîlm bi xweşikbûna xwe ya sade û bi muzîka xwe ya balkêş bala mirov dikişîne. mixabin, massimo troisi piştî ku fîlm qediya, jiyana xwe ji dest da û ev yek fîlm hê jî xemgîntir dike.

gotinek ji fîlmê dibe ku hûn li ser medyaya civakî rastê hatine;

“helbest ne ya hebestvan e, ya kesê ku pêwîstiya wî pê heye ye“

—
ev her sê fîlm jî bi awayên cuda behsa evîn, azadî û hêza gotinên xweşik dikin.

ez ê herim ba kê dema tu heyî {îlahî}

rêwîtiyek. ji çemîşgezeka rengîn ber bi xarpêtê ve em terin. herkesê di erebeyê de bêdeng e. di cêba deriyê erebeyê de çend kaset hene. yek min xist teybê. dengek aşina dest pê kir… îlahîyek e. bi melodiyek hêdî hêdî. ku min gelek caran di berê guhdarî kiribû, dilê min hejand…ey rahmeti bol padişah… cürmüm ile geldim sana…


<gûhdar ke>

ey padîşahê dilovaniya bêhed
bi gunehên xwe hatim cem te
min kirine bêhejmar guneh
bi gunehên xwe hatim cem te

subhan allah, rahman allah
ji hemû derdan derman allah

ji te şerm nekirim hingê
min çêkir xeta veşartî û eşkere
li min nexe, ey eman
bi gunehên xwe hatim cem te

subhan allah, rahman allah
ji hemû derdan derman allah

navê te gaffar e
tu yê eyban dinixumînî, settar î
ez ê herim ba kê dema tu heyî
bi gunehên xwe hatim cem te

subhan allah, rahman allah
ji hemû derdan derman allah

şîroveyek li ser helbesteke erebî ya klasîk

werin em îro li ser helbestekê (beyt) biaxivin. beyteka erebî ye. berê, ji dema me li medreseyê dixwand, di hişê min de maye. beyt wisa ye;

كَمْ عَاقِلٍ عَاقِلٍ أَعْيَتْ مَذَاهِبُهُ وَجَاهِلٍ جَاهِلٍ تَلْقَاهُ مَرْزُوقًا

هٰذَا الَّذِي تَرَكَ الأوْهَامَ حَائِرَةً وَصَيَّرَ الْعَالِمَ النَّحْرِيرَ زِنْدِيقًا

ev helbest, ku ji sedsala 8’an maye, îro jî mijareke balkêş a felsefeya îslamî ye. tê nisbetdan bo ebû eletahiye (أبو العتاهية), helbestvanekî girîng ê serdema ebasiyan e.

• عاقل (wise) → zana/jîr
• جاهل (ignorant) → nezan
• مرزوق (well-provided for) → dewlemend
• حائرة (bewildered) → şaş
• زنديق (skeptic) → gûmandar

em dikarin wê helbestê wisa bo kurmancî wergerin:

“Gelek zana û jîr, rê û rêça wan şaş bûn Û nezan û nezanî, tu dibînî dewlemend in

Eva ye ya ku hişan di şaşiyê de hişt Û zanayên pispor jî kire gûmandar”

helbest behsa paradokseke jiyanê dike: çawa dibe ku mirovên zana û jîr di jiyanê de dikişînin, lê yên nezan bê zehmet digihîjin dewlemendî û xweşiyê? ev rewş ewqas ecêb e ku dikare zanayên herî mezin jî bixe nav guman û şaşiyê.

dive em li ser dema ew helbest hatî çêkirin jî biaxivin. ew wext dema ku

mutezîle, ku yek ji dibistanên herî girîng ên ramanê di dîroka îslamê de ye, li ser du bingehên sereke radiwestiya:

• azadiya mirov di kirinên xwe de
• edaleta Xwedê

li gorî mutezîle, her tişt li gorî sedemekê çêdibe û Xwedê tim bi edalet tevdigere. lê helbestvan bi vê helbestê rewşeke cuda tîne ber çavan: pergala jiyanê ya ku em dibînin, carinan ne li gorî vê edaletê xuya dike. li vir pirseke girîng derdikeve pêş: gelo ev helbest li dijî ramanên mutezîle ye?

ev helbest nîşan dide ka çawa di dîroka ramanê ya îslamî de mijarên wek qeder, azadî û edaletê hatine nîqaşkirin. Her çiqas helbestvan bi awayekî “qederî” diaxive jî, em dikarin vê wek rexneyeke civakî û derbirîna hestên mirovî bibînin.

îro jî ev pirs girîng in: gelo serkeftin û têkçûn bi zanebûn û jîriyê ve girêdayî ne? gelo pergala civakî ya ku em tê de dijîn edil e? ev pirs, çawa di sedsala 8’an de girîng bûn, îro jî girîngiya xwe diparêzin.